Հայաստանը բարձրագույն կրթության բարեփոխման կարիք ունի։ Այս մասին հունիսի 30-ին հայտնել է կրթության, գիտության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանը՝ «Կրթության մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու եւ կից օրենքներում փոփոխություններ կատարելու մասին օրինագծերի փաթեթի քննարկման ժամանակ։
Նախարարի խոսքով՝ մասնավորապես կփոխվի համալսարանների ֆինանսավորման համակարգը։ Շեշտը կդրվի գիտական գործունեության զարգացման վրա։ Բացի այդ, ըստ Անդրեասյանի, այսօր համալսարաններում կրթությունը հիմնականում դասախոսությունների վրա է հիմնված։ Միեւնույն ժամանակ, ուսանողները գործնականում չեն զբաղվում գիտական աշխատանքով: Ըստ ամբիոնի՝ դասախոսների միայն 6 տոկոսն է գործող գիտաշխատող:
Առաջարկվող նորարարությունների թվում են համալսարանների միավորումը ակադեմիական ինստիտուտների հետ, կրթաթոշակների տրամադրման նոր համակարգը (կապված ուսանողների հետազոտական գործունեության հետ) եւ ուսանողների համար անհատական ուսումնական պլան ստեղծելու հնարավորությունը` տարբեր համալսարանների մոդուլների ընտրությամբ։
Համալսարանների կառավարման համակարգին նույնպես անդրադարձ կկատարվի առանձին կետով։ Այսպիսով, պետական պաշտոններ զբաղեցնող կամ քաղաքական կուսակցությունների անդամ հանդիսացող անձինք չեն կարողանա մասնակցել կրթական հաստատությունների կառավարմանը։
Նախարարի խոսքով՝ այս օրինագիծը բարձրագույն կրթության եւ գիտության ոլորտում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների «հիմքն» է։ Նոր օրենսդրության ուղղությամբ աշխատանքները սկսվել են ավելի քան 10 տարի առաջ։ Դա տեղի է ունեցել մի քանի փուլով։ Ներկայացված փաթեթը մշակվել է՝ հաշվի առնելով երկու գործոն՝ Ազգային ժողովի կողմից 2021թ.ն ընդունված, սակայն Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառով ուժի մեջ չմտած օրենքը եւ «Մինչեւ 2030թ. Հայաստանում կրթության զարգացման պետական ծրագրի» դրույթների հիման վրա երկու փուլով իրականացված վերանայումները, որոնցում հստակ սահմանված են բարձրագույն կրթության եւ հետազոտությունների նպատակները, ինչպես նաեւ Ակադեմիական քաղաքի հայեցակարգը։
«Այս փաթեթը լիովին արտացոլում է կառավարության ռազմավարությունն այս ոլորտում»,- ընդգծել է Ժաննա Անդրեասյանը։ Այսպիսով, տարբեր ժամանակահատվածներում ընդունված չորս օրենքների փոխարեն կհայտնվի նոր միասնական օրենք, որը նախատեսում է լայնածավալ փոփոխություններ մի քանի հիմնական ասպեկտներում։
Նախարարը նաեւ նշել է, որ գիտական գործունեությունը հիմնականում կազմակերպվում է հետազոտական ինստիտուտներում՝ առանց համալսարանների հետ փոխգործակցության ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների։ Բացի այդ, գիտությունը մնում է անջատ տնտեսությունից, ինչը փաստացի խաթարում է համալսարանների, հետազոտությունների եւ տնտեսական զարգացման միջեւ կապը: Նրա խոսքով՝ անկատար իրավական կարգավորման եւ անբավարար ֆինանսավորման համատեքստում տարբեր ոլորտների միջեւ որոշակի անտագոնիզմ է առաջացել, որն այսօր լրջորեն խոչընդոտում է նրանց համագործակցությանը:
Ներկայում Հայաստանում պետական բազային ֆինանսավորում են ստանում 44 հետազոտական ինստիտուտներ, որոնցից 36-ը ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մաս են կազմում: Այս համատեքստում կառավարության ներկայացուցիչը նշել է այդ կազմակերպություններում մրցակցության, մասնակցության եւ հաշվետվողականության հետ կապված խնդիրները: Հայաստանում բազային ֆինանսավորման 73 տոկոսն ուղղվում է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կազմակերպություններին։ Սակայն, «Web of Science» ինդեքսավորված միջազգային գիտական ամսագրերում հրապարակումների միայն 32 տոկոսն է պատկանում այդ կազմակերպությունների աշխատակիցներին։
Նախարարը նշել է, որ չնայած պետական քաղաքականության եւ աշխատավարձերի գրավչության բարձրացման շնորհիվ գիտական ոլորտ մուտք գործող երիտասարդ մասնագետների թվի աճին, այս գործընթացը չի հանգեցնում սերնդափոխության լիարժեք ինստիտուցիոնալ փուլի: Նախարարի խոսքով՝ գիտելիքների փոխանցումը պարզապես համակարգային բնույթ չի կրում:
Ինչպես նշված է փաստաթղթի հիմնավորման մեջ, Հայաստանում 60 կազմակերպություն ունի բարձրագույն կրթական ծրագրեր իրականացնելու լիցենզիա, ինչը համապատասխանում է մեկ համալսարանի՝ յուրաքանչյուր 50 հազար բնակչի համար։ Միջազգային չափանիշներով այս ցուցանիշը համարվում է չհավասարակշռված։
«Օրենսդրությունն ավելի ուսանողակենտրոն կդառնա՝ հնարավորություն տալով կազմակերպել առավելագույն ճկուն եւ անհատականացված կրթական գործընթաց, ներառյալ ուսուցումը՝ անհատական պլանի համաձայն, ինչպես նաեւ ընտրված մոդուլներով»,- տեղեկացրել է Անդրեասյանը։
Նրա խոսքով՝ ուսանողի փորձը կլինի իրավունքի հիմնական կողմերից մեկը։ Բացի այդ, կներդրվի ոլորտի կառավարման թվային միջավայր, որը թույլ կտա ուսանողներին օգտվել տարբեր ծրագրերից եւ ծառայություններից, իսկ համալսարաններին՝ արդյունավետորեն իրականացնել իրենց գործունեությունը։
Նախատեսվում են նաեւ բազմամակարդակ կրթաթոշակային համակարգեր։ Այսպիսով, իշխանությունները կհրաժարվեն նպաստներից։ Այսինքն՝ կրթաթոշակներ տրամադրելու քաղաքականությունը կդառնա պետական աջակցության հիմնական գործիքը։ Այն ուղղված կլինի ակադեմիական առաջադիմության, ուսման վարձի, կենսապահովման ծախսերի խթանմանը եւ նպատակային կրթության կազմակերպմանը։ Հատուկ ուշադրություն կդարձվի համալսարանական ինկուբատորների կարգավորմանը եւ ձեռնարկատիրական էկոհամակարգի ձեւավորմանը, որը կրթության, գիտության եւ շուկայի միջեւ հաղորդակցության ամենակարեւոր գործիքն է։
Բացի այդ, վերանայվելու են գիտական գործունեության կազմակերպման սկզբունքները։ Այսպիսով, ըստ ծրագրի, գիտական կազմակերպությունները կգործեն համախմբված հետազոտական համալսարանների կառուցվածքում՝ որպես ինքնավար միավորներ՝ լայն ինքնակառավարման լիազորություններով։ Իրենց հիմնական գործունեությանը զուգահեռ, նրանք կներգրավվեն նաեւ կրթական գործընթացներում։
Կկարգավորվեն նաեւ մտավոր սեփականության իրավունքների սեփականության եւ կառավարման հարցերը, որոնք սովորաբար առաջանում են հետազոտականաշխատանքի արդյունքում, ինչպես նաեւ ակադեմիական ազնվության, հաշվետվողականության եւ որակի մոնիթորինգի ասպեկտները։
Միաժամանակ, կհստակեցվի ավելի մեծ համալսարանական համակարգի շրջանակում գիտական կազմակերպությունների ֆինանսավորման եւ աշխատանքի կազմակերպման իրավական շրջանակը։
Անդրեասյանը հատկապես ընդգծել է կառավարման համակարգում բարեփոխումների իրականացման կարեւորությունը։ Մասնավորապես, կուսակցական եւ կառավարական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք չեն ընդգրկվի խոշորացված համալսարանների կառավարման մարմիններում եւ չեն զբաղեցնի ղեկավար պաշտոններ։ Սա կուղեկցվի համալսարաններում կուսակցական եւ այլ քաղաքական գործունեություն կամ քարոզարշավ իրականացնելը արգելող էթիկական չափորոշիչների սահմանմամբ։
Միաժամանակ, համալսարանական կառավարման համակարգը կդառնա ավելի հորիզոնական՝ ապահովելով պատասխանատվության եւ հավասարակշռության բազմամակարդակ համակարգ, ինչպես նաեւ ընդլայնելով համալսարանների ակադեմիական ամբիոնների ինքնավարությունը։ Գիտական եւ ակադեմիական աշխատողների ֆինանսավորման հիմնական մեխանիզմը կլինի նրանց հավաստագրումը եւ արդյունավետության գնահատումը։ Կներդրվեն նաեւ միջազգային համապատասխանության, շարժունակության եւ մրցունակության սկզբունքները, որոնք արդյունավետորեն կստեղծեն նախապայմաններ ինչպես բարձրագույն կրթության, այնպես էլ գիտության միջազգային գրավչության բարձրացման համար։
Նոր օրենսդրական կարգավորումները նախատեսում են նաեւ միջազգային համագործակցության շրջանակի ընդլայնում, այդ թվում՝ աջակցություն Հայաստանում հեղինակավոր արտասահմանյան համալսարանների գործունեությանը։
Կներդրվեն նաեւ ինստիտուցիոնալ հնարավորություններ՝ օտարերկրյա ուսանողներին ներգրավելու եւ օտար լեզուներով ուսուցում կազմակերպելու համար: Բացի այդ, հեռավար կրթությունը կստանա ժամանակակից կարգավորում: Նախարարը նշել է, որ այս օրենսդրական փաթեթն անցել է շահագրգիռ կողմերի հետ քննարկումների մի քանի փուլ եւ դարձել է լայն մասնակցության առարկա: Միայն ավելացնենք, որ նախագիծը վերանայվել եւ քննարկվել է խորհրդարանական լսումների ժամանակ՝ կառավարության ներկայացուցիչների, տարբեր ՀԿ-ների, պատգամավորների եւ փորձագետների մասնակցությամբ։
Այն չի անցել առանց քննադատության։ Այսպես, մի շարք մասնակիցներ, մասնավորապես, քննադատել են կառավարության ծրագրերը Ակադեմիական քաղաքի կառուցման վերաբերյալ։ Շատ փորձագետների եւ ՀԿ-ների ներկայացուցիչների կարծիքով, նման գլոբալ նախաձեռնության իրականացման ծախսերը ոչ մի կերպ արդարացված չեն: Նրանց կարծիքով՝ այս ծրագրի իրականացման համար նախատեսված միջոցները կարող էին ծախսվել «խելամտորեն»: Նրանք համոզված են, որ Ակադեմիական քաղաքի ի հայտ գալը չի ազդի Հայաստանում բարձրագույն կրթության որակի վրա, քանի որ խնդիրները շատ ավելի խորն են։ Օրինակ՝ մատնանշվել է պետական եւ դրամաշնորհային միջոցների տարօրինակ բաշխումը։ Ոմանք նույնիսկ ակնարկել են կոռուպցիոն բաղադրիչի առկայության մասին եւ այլն։
Այնուամենայնիվ, որոշ քննարկումներից հետո այս օրենսդրական նախաձեռնությունն ստացել է մշտական խորհրդարանական հանձաժողովի դրական եզրակացությունը։
Նախարարի խոսքով՝ մասնավորապես կփոխվի համալսարանների ֆինանսավորման համակարգը։ Շեշտը կդրվի գիտական գործունեության զարգացման վրա։ Բացի այդ, ըստ Անդրեասյանի, այսօր համալսարաններում կրթությունը հիմնականում դասախոսությունների վրա է հիմնված։ Միեւնույն ժամանակ, ուսանողները գործնականում չեն զբաղվում գիտական աշխատանքով: Ըստ ամբիոնի՝ դասախոսների միայն 6 տոկոսն է գործող գիտաշխատող:
Առաջարկվող նորարարությունների թվում են համալսարանների միավորումը ակադեմիական ինստիտուտների հետ, կրթաթոշակների տրամադրման նոր համակարգը (կապված ուսանողների հետազոտական գործունեության հետ) եւ ուսանողների համար անհատական ուսումնական պլան ստեղծելու հնարավորությունը` տարբեր համալսարանների մոդուլների ընտրությամբ։
Համալսարանների կառավարման համակարգին նույնպես անդրադարձ կկատարվի առանձին կետով։ Այսպիսով, պետական պաշտոններ զբաղեցնող կամ քաղաքական կուսակցությունների անդամ հանդիսացող անձինք չեն կարողանա մասնակցել կրթական հաստատությունների կառավարմանը։
Նախարարի խոսքով՝ այս օրինագիծը բարձրագույն կրթության եւ գիտության ոլորտում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների «հիմքն» է։ Նոր օրենսդրության ուղղությամբ աշխատանքները սկսվել են ավելի քան 10 տարի առաջ։ Դա տեղի է ունեցել մի քանի փուլով։ Ներկայացված փաթեթը մշակվել է՝ հաշվի առնելով երկու գործոն՝ Ազգային ժողովի կողմից 2021թ.ն ընդունված, սակայն Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառով ուժի մեջ չմտած օրենքը եւ «Մինչեւ 2030թ. Հայաստանում կրթության զարգացման պետական ծրագրի» դրույթների հիման վրա երկու փուլով իրականացված վերանայումները, որոնցում հստակ սահմանված են բարձրագույն կրթության եւ հետազոտությունների նպատակները, ինչպես նաեւ Ակադեմիական քաղաքի հայեցակարգը։
«Այս փաթեթը լիովին արտացոլում է կառավարության ռազմավարությունն այս ոլորտում»,- ընդգծել է Ժաննա Անդրեասյանը։ Այսպիսով, տարբեր ժամանակահատվածներում ընդունված չորս օրենքների փոխարեն կհայտնվի նոր միասնական օրենք, որը նախատեսում է լայնածավալ փոփոխություններ մի քանի հիմնական ասպեկտներում։
Նախարարը նաեւ նշել է, որ գիտական գործունեությունը հիմնականում կազմակերպվում է հետազոտական ինստիտուտներում՝ առանց համալսարանների հետ փոխգործակցության ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների։ Բացի այդ, գիտությունը մնում է անջատ տնտեսությունից, ինչը փաստացի խաթարում է համալսարանների, հետազոտությունների եւ տնտեսական զարգացման միջեւ կապը: Նրա խոսքով՝ անկատար իրավական կարգավորման եւ անբավարար ֆինանսավորման համատեքստում տարբեր ոլորտների միջեւ որոշակի անտագոնիզմ է առաջացել, որն այսօր լրջորեն խոչընդոտում է նրանց համագործակցությանը:
Ներկայում Հայաստանում պետական բազային ֆինանսավորում են ստանում 44 հետազոտական ինստիտուտներ, որոնցից 36-ը ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մաս են կազմում: Այս համատեքստում կառավարության ներկայացուցիչը նշել է այդ կազմակերպություններում մրցակցության, մասնակցության եւ հաշվետվողականության հետ կապված խնդիրները: Հայաստանում բազային ֆինանսավորման 73 տոկոսն ուղղվում է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կազմակերպություններին։ Սակայն, «Web of Science» ինդեքսավորված միջազգային գիտական ամսագրերում հրապարակումների միայն 32 տոկոսն է պատկանում այդ կազմակերպությունների աշխատակիցներին։
Նախարարը նշել է, որ չնայած պետական քաղաքականության եւ աշխատավարձերի գրավչության բարձրացման շնորհիվ գիտական ոլորտ մուտք գործող երիտասարդ մասնագետների թվի աճին, այս գործընթացը չի հանգեցնում սերնդափոխության լիարժեք ինստիտուցիոնալ փուլի: Նախարարի խոսքով՝ գիտելիքների փոխանցումը պարզապես համակարգային բնույթ չի կրում:
Ինչպես նշված է փաստաթղթի հիմնավորման մեջ, Հայաստանում 60 կազմակերպություն ունի բարձրագույն կրթական ծրագրեր իրականացնելու լիցենզիա, ինչը համապատասխանում է մեկ համալսարանի՝ յուրաքանչյուր 50 հազար բնակչի համար։ Միջազգային չափանիշներով այս ցուցանիշը համարվում է չհավասարակշռված։
«Օրենսդրությունն ավելի ուսանողակենտրոն կդառնա՝ հնարավորություն տալով կազմակերպել առավելագույն ճկուն եւ անհատականացված կրթական գործընթաց, ներառյալ ուսուցումը՝ անհատական պլանի համաձայն, ինչպես նաեւ ընտրված մոդուլներով»,- տեղեկացրել է Անդրեասյանը։
Նրա խոսքով՝ ուսանողի փորձը կլինի իրավունքի հիմնական կողմերից մեկը։ Բացի այդ, կներդրվի ոլորտի կառավարման թվային միջավայր, որը թույլ կտա ուսանողներին օգտվել տարբեր ծրագրերից եւ ծառայություններից, իսկ համալսարաններին՝ արդյունավետորեն իրականացնել իրենց գործունեությունը։
Նախատեսվում են նաեւ բազմամակարդակ կրթաթոշակային համակարգեր։ Այսպիսով, իշխանությունները կհրաժարվեն նպաստներից։ Այսինքն՝ կրթաթոշակներ տրամադրելու քաղաքականությունը կդառնա պետական աջակցության հիմնական գործիքը։ Այն ուղղված կլինի ակադեմիական առաջադիմության, ուսման վարձի, կենսապահովման ծախսերի խթանմանը եւ նպատակային կրթության կազմակերպմանը։ Հատուկ ուշադրություն կդարձվի համալսարանական ինկուբատորների կարգավորմանը եւ ձեռնարկատիրական էկոհամակարգի ձեւավորմանը, որը կրթության, գիտության եւ շուկայի միջեւ հաղորդակցության ամենակարեւոր գործիքն է։
Բացի այդ, վերանայվելու են գիտական գործունեության կազմակերպման սկզբունքները։ Այսպիսով, ըստ ծրագրի, գիտական կազմակերպությունները կգործեն համախմբված հետազոտական համալսարանների կառուցվածքում՝ որպես ինքնավար միավորներ՝ լայն ինքնակառավարման լիազորություններով։ Իրենց հիմնական գործունեությանը զուգահեռ, նրանք կներգրավվեն նաեւ կրթական գործընթացներում։
Կկարգավորվեն նաեւ մտավոր սեփականության իրավունքների սեփականության եւ կառավարման հարցերը, որոնք սովորաբար առաջանում են հետազոտականաշխատանքի արդյունքում, ինչպես նաեւ ակադեմիական ազնվության, հաշվետվողականության եւ որակի մոնիթորինգի ասպեկտները։
Միաժամանակ, կհստակեցվի ավելի մեծ համալսարանական համակարգի շրջանակում գիտական կազմակերպությունների ֆինանսավորման եւ աշխատանքի կազմակերպման իրավական շրջանակը։
Անդրեասյանը հատկապես ընդգծել է կառավարման համակարգում բարեփոխումների իրականացման կարեւորությունը։ Մասնավորապես, կուսակցական եւ կառավարական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք չեն ընդգրկվի խոշորացված համալսարանների կառավարման մարմիններում եւ չեն զբաղեցնի ղեկավար պաշտոններ։ Սա կուղեկցվի համալսարաններում կուսակցական եւ այլ քաղաքական գործունեություն կամ քարոզարշավ իրականացնելը արգելող էթիկական չափորոշիչների սահմանմամբ։
Միաժամանակ, համալսարանական կառավարման համակարգը կդառնա ավելի հորիզոնական՝ ապահովելով պատասխանատվության եւ հավասարակշռության բազմամակարդակ համակարգ, ինչպես նաեւ ընդլայնելով համալսարանների ակադեմիական ամբիոնների ինքնավարությունը։ Գիտական եւ ակադեմիական աշխատողների ֆինանսավորման հիմնական մեխանիզմը կլինի նրանց հավաստագրումը եւ արդյունավետության գնահատումը։ Կներդրվեն նաեւ միջազգային համապատասխանության, շարժունակության եւ մրցունակության սկզբունքները, որոնք արդյունավետորեն կստեղծեն նախապայմաններ ինչպես բարձրագույն կրթության, այնպես էլ գիտության միջազգային գրավչության բարձրացման համար։
Նոր օրենսդրական կարգավորումները նախատեսում են նաեւ միջազգային համագործակցության շրջանակի ընդլայնում, այդ թվում՝ աջակցություն Հայաստանում հեղինակավոր արտասահմանյան համալսարանների գործունեությանը։
Կներդրվեն նաեւ ինստիտուցիոնալ հնարավորություններ՝ օտարերկրյա ուսանողներին ներգրավելու եւ օտար լեզուներով ուսուցում կազմակերպելու համար: Բացի այդ, հեռավար կրթությունը կստանա ժամանակակից կարգավորում: Նախարարը նշել է, որ այս օրենսդրական փաթեթն անցել է շահագրգիռ կողմերի հետ քննարկումների մի քանի փուլ եւ դարձել է լայն մասնակցության առարկա: Միայն ավելացնենք, որ նախագիծը վերանայվել եւ քննարկվել է խորհրդարանական լսումների ժամանակ՝ կառավարության ներկայացուցիչների, տարբեր ՀԿ-ների, պատգամավորների եւ փորձագետների մասնակցությամբ։
Այն չի անցել առանց քննադատության։ Այսպես, մի շարք մասնակիցներ, մասնավորապես, քննադատել են կառավարության ծրագրերը Ակադեմիական քաղաքի կառուցման վերաբերյալ։ Շատ փորձագետների եւ ՀԿ-ների ներկայացուցիչների կարծիքով, նման գլոբալ նախաձեռնության իրականացման ծախսերը ոչ մի կերպ արդարացված չեն: Նրանց կարծիքով՝ այս ծրագրի իրականացման համար նախատեսված միջոցները կարող էին ծախսվել «խելամտորեն»: Նրանք համոզված են, որ Ակադեմիական քաղաքի ի հայտ գալը չի ազդի Հայաստանում բարձրագույն կրթության որակի վրա, քանի որ խնդիրները շատ ավելի խորն են։ Օրինակ՝ մատնանշվել է պետական եւ դրամաշնորհային միջոցների տարօրինակ բաշխումը։ Ոմանք նույնիսկ ակնարկել են կոռուպցիոն բաղադրիչի առկայության մասին եւ այլն։
Այնուամենայնիվ, որոշ քննարկումներից հետո այս օրենսդրական նախաձեռնությունն ստացել է մշտական խորհրդարանական հանձաժողովի դրական եզրակացությունը։