Արցախի Հանրապետության Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար Վիտալի Բալասանյանը բաց նամակով դիմել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին, որը Hayastan.news-ը ներկայացնում է թարգմանությամբ․
«Հարգելի՛ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ:
Այս տարի լրանում է Խորհրդային Միության Մեծ հաղթանակի 80-ամյակը նացիստական Գերմանիայի նկատմամբ։ Մեր պապիկներն ու նախապապերը հաղթեցին մի հզոր թշնամու, որը ստրկություն և մահ բերեց աշխարհի ժողովուրդներին։ Այս հետպատերազմյան տարիներին, տարբեր ուժերի ազդեցության տակ, մեր նախնիների այս մեծ սխրանքին վերաբերմունքը ավելի է փոխվել, բայց Ձեր շնորհիվ վերածնվել է այդ արժանի վերաբերմունքը Հայրենական մեծ պատերազմի սրբազան հիշատակի և բոլոր նրանց նկատմամբ, ովքեր կռվել ու զոհվել են, վերածնվել է հարգանքը այս Հաղթանակին հասած այդ պարզ ու մեծ մարդկանց նկատմամբ։
Այդ Հաղթանակի գինը ծանր էր։ Խորհրդային ժողովուրդը կորցրեց 27 միլիոն կյանք։ Պատերազմը միավորեց երկրի բոլոր ժողովուրդներին։ Նրանցից յուրաքանչյուրը, իր ողջ կարողության չափով, իր ներդրումն ունեցավ ընդհանուր գործի մեջ։ Հայ ժողովուրդը նույնպես իր հերոսական ներդրումն ունեցավ այս մեծ հաղթանակում։ Ինչպես ասել է Հաղթանակի մարշալ Գեորգի Կոնստանտինովիչ Ժուկովը՝ Ֆաշիզմի դեմ հաղթանակում հայերը՝ շարքայինից մինչև մարշալ, անմահացրել են իրենց անունները քաջարի մարտիկների անմար փառքով։
Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած հայերի մեջ 90 հազարը եղել են Ղարաբաղից (Արցախից): 29 ղարաբաղցիներ դարձան Խորհրդային Միության հերոսներ, 7 մարդ՝ բոլոր 3 աստիճանների Փառքի շքանշանի կրողներ, հազարավոր զինվորներ պարգևատրվեցին ռազմական շքանշաններով և մեդալներով։ Տասնյակ այլ ղարաբաղցիներ դարձան գեներալներ և ծովակալներ։ Ղարաբաղցիները հրամանատարում էին ռազմաճակատին, բանակին, կորպուսին, դիվիզիային։ Թվարկենք ամենահայտնիներին՝ երկու անգամ Խորհրդային Միության հերոս, Խորհրդային Միության մարշալ Իվան Խրիստոֆորովիչ Բաղրամյան, Խորհրդային Միության հերոս, Խորհրդային Միության նավատորմի ծովակալ Իվան Ստեփանովիչ Իսակով, Խորհրդային Միության հերոս, զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալ Ամազասպ Խաչատուրովիչ Բաբաջանյան, ավիացիայի մարշալ Սերգեյ Ալեքսանդրովիչ Խուդյակով (Արմենակ Արտեմովիչ Խանֆերյանց), ԽՍՀՄ ինժեներական զորքերի մարշալ Սերգեյ Խրիստոֆորովիչ Ագանով, Խորհրդային Միության հերոս, գեներալ-գնդապետ Միխայիլ Արտեմևիչ Պարսեղով։
Մարշալ Իվան Բաղրամյանից բացի, որը երկու անգամ Խորհրդային Միության հերոս է կոչվել, կար նաև երկրի լավագույն հարձակողական օդաչուներից մեկը՝ գվարդիայի փոխգնդապետ Նելսոն Գեորգիևիչ Ստեփանյանը։ Իրենց հերոսությամբ ղարաբաղցի հայերը անմահացրին իրենց հրաշալի երկրի փառքը։ Պետք է նշել, որ հայ պետական և կուսակցական ականավոր գործիչների, պաշտպանական արդյունաբերության խոշոր կազմակերպիչների և Հաղթանակի զենքերը ստեղծած տաղանդավոր գիտնականների թվում կային նաև ղարաբաղցիներ։ Եվ ինչ մեծ ներդրում ունեցան հայ հետախույզները Հաղթանակին։ Նրանց թվում էին նաև ղարաբաղցիներ։ Հետախուզության ամենաակնառու հենասյուներից մեկը խորհրդային ականավոր հետախույզ, գեներալ-մայոր Իվան Իվանովիչ Աղայանցն էր։ Պատերազմի ժամանակ նա խորհրդային բնակիչ էր Իրանում։ Նա Խորհրդային Միության հերոս Գևորգ Անդրեևիչ Վարդանյանի և նրա կնոջ՝ Գոհար Լևոնովնայի առաջնորդն ու ուսուցիչն էր։ Նա ապահովեց ԽՍՀՄ, ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի ղեկավարների 1943 թվականին Թեհրանում կայացած համաժողովի հաջող անցկացումը։ Կանխեց Ստալինի, Ռուզվելտի և Չերչիլի դեմ Գերմանիայի կողմից կազմակերպված մահափորձը։ Մեկ այլ պայծառ անհատականություն էր Յուզբաշյան Մարիուս Արամովիչը, խորհրդային պետական գործիչը, պետական անվտանգության (ԽՍՀՄ ՊԱԿ) գեներալ-լեյտենանտը։
Ղարաբաղցիները հաճախ իրենց բերրի հողը փառաբանում էին կյանքի գնով, բայց հայկական Չարդախլու գյուղը հատկապես հայտնի է իր քաջությամբ։ Զարմանալի փաստ է, բայց աշխարհում չկա որևէ այլ բնակավայր, նույնիսկ մեկ մեծ քաղաք, որը միաժամանակ երկու մարշալ է ծնել։ Սակայն Ղարաբաղի Չարդախլու գյուղը ծնեց Խորհրդային Միության մարշալ Իվան Բաղրամյանին և զրահատանկային ուժերի գլխավոր մարշալ Համազասպ Բաբաջանյանին։ Չարդախլու գյուղում ծնվել են նաև 2 մարշալ և 12 գեներալ, 199 մարդ դարձել է սպա, որից 57-ը՝ գնդապետ, 7 մարդ՝ Խորհրդային Միության հերոս։ Չարդախլուից 853 մարդ պարգևատրվել է տարբեր խորհրդային շքանշաններով և մեդալներով։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Չարդախլուից ռազմաճակատ մեկնեց 1250 մարդ, որոնցից 452-ը հերոսական մահով զոհվեցին։ Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած Չարդախլուի 1250 բնակիչներից ավելի քան 250-ը, այսինքն՝ յուրաքանչյուր հինգերորդը, զբաղեցրել է հրամանատարական պաշտոններ Խորհրդային բանակում։ 1987 թվականի դեկտեմբերին, նախքան 1988 թվականի ղարաբաղյան շարժման սկիզբը Հայաստանի հետ վերամիավորման համար, ադրբեջանական իշխանությունները լայնածավալ գործողություններ իրականացրին և բռնի կերպով տեղահանեցին այս հերոսական գյուղի բնիկ հայ բնակչությանը։ Ադրբեջանցիները փորձում էին ամեն ինչ անել՝ երկրի երեսից ջնջելու համար այն ամենը, ինչը հիշեցնում էր հայկական անցյալը, այս մարշալյան գյուղի ամբողջ պատմությունը։ Պայթեցվեց կրկնակի հերոս մարշալ Բաղրամյանի հուշարձանը։ Ապա ազերիների խելագարված ամբոխը նրան գետնին տապալեց, կապեց մեքենային և ծաղրականորեն մեքենայով շրջեցրեց գյուղով մեկ։ Երկու մարշալների՝ Բաղրամյանի և Բաբաջանյանի թանգարանը վերածվել է թեյարանի, տապանաքարերը շրջվել են, իսկ խաչերը՝ ոչնչացվել։ Նույնիսկ երկու հայտնի հզոր սոսիները՝ Չարդախլայի մուտքի մոտ երկինք ձգվող խորհրդանշական ծառերը, որոնք խորհրդանշում էին երկու մարշալներին, կտրվեցին և այրվեցին։
1988 թվականին Կիրովաբադում պատվանդանից տապալվեց նաև Իվան Բաղրամյանի հուշարձանը։ Նույն ճակատագրին արժանացավ նաև Շուշիում գտնվող կրկնակի հերոս, օդաչու Նելսոն Ստեփանյանի հուշարձանը։ Լեռնային Ղարաբաղի և Դաշտային Ղարաբաղի (Արցախի) հին հայկական հողերը, որտեղ բնակչության 95%-ը հայեր էին, ճակատագրի չար կամքով, քսաներորդ դարի 20-ական թվականներին, հակառակ առողջ բանականության, բոլշևիկների կողմից բռնի կերպով ներառվեցին օտար նորաստեղծ Ադրբեջանի մեջ։ Մինչդեռ, միայն վերջերս էր տեղի ունեցել հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Թուրքիայում (1894-1923) և Ադրբեջանում (1918 – 1920), որի հետևանքով դաժանորեն ոչնչացվեց մինչև 2 միլիոն հայ։
Այդ տարիներին ցեղասպանության է ենթարկվել ոչ միայն խաղաղ բնակչությունը, այլև հայկական ճարտարապետության նույնական դարավոր հուշարձանները և հայ ժողովրդի այլ նյութական ու ոչ նյութական ժառանգությունը, որն առկա էր հին հայկական հողում՝ Արցախում։ Հայկական պատմական, մշակութային և կրոնական ժառանգությանը զգալի վնաս է հասցվել, ավերվել են բազմաթիվ եկեղեցիներ և գերեզմանատներ։ Նախիջևանի տարածքում գտնվող հայտնի հայկական խաչքարերը և 108 այլ հայկական մշակութային հուշարձաններ, այդ թվում՝ միջնադարյան եկեղեցիներ, վանքեր և գերեզմանատներ, ոչ միայն պարզապես ոչնչացվել են ադրբեջանական իշխանությունների կողմից, այլև ջնջվել են երկրի երեսից այնպես, որ նույնիսկ մի մասնիկ չի մնացել, որով հնարավոր լիներ նույնականացնել ոչնչացված առարկան։ 30-ից ավելի տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) անկախության ընթացքում բնիկ հայ ժողովուրդը և հանրապետության անկախ իշխանությունները կարողացել են տիտանական աշխատանք կատարել ճարտարապետական հուշարձանների և մշակութային ժառանգության վերականգնման, ինչպես նաև շատ նշանակալի օբյեկտների նոր կյանքի կոչման ուղղությամբ։ Սակայն հուշարձանների ոչնչացման քաղաքականությունը նոր թափ է ստացել 2020-2023 թվականների պատերազմից հետո։ Ադրբեջանը, կատարելով ցեղասպանական գործողություններ, ոչ միայն նվաճեց հայ ժողովրդի հազարամյա պատմություն ունեցող կենտրոններից մեկը, այլև այսօր վերացնում է այս տարածաշրջանում հայկական հետքը՝ ոչնչացնելով նյութական մշակույթի արժեքները։ Հայրենական մեծ պատերազմին նվիրված հուշարձանները հատկապես զանգվածաբար ոչնչացվում են, ինչը, ըստ Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրության, ենթակա է քրեական հետապնդման։
Այսօր Ղարաբաղի հայերը, մի շարք հանգամանքների պատճառով, զրկված են իրենց պատմական հայրենիքից, և մենք կարծում ենք, որ այս անարդար գործընթացը կարող է փոխել ռուս ժողովրդը և ռուսական պետությունը։ Դարերի ընթացքում Ռուսական կայսրությունը բազմիցս հնարավորություն է տվել հայ ժողովրդին պահպանել իր ինքնությունն ու պետականությունը իր պատմական հայրենիքում (Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագիրը): Հարգելի՛ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, հուսով ենք, որ Ձեր միջնորդությամբ Ղարաբաղի հայերը՝ Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակած ժողովրդի ժառանգները, կվերադառնան իրենց պատմական հայրենիք, և որ հնարավորինս շուտ կձեռնարկվեն գործնական քայլեր՝ հազարամյակների ընթացքում ստեղծված պատմամշակութային ժառանգությունը, այդ թվում՝ եկեղեցիները, խաչքարերը, տարբեր շենքերը, բնակավայրերը, հուշարձանները, այդ թվում՝ Հայրենական մեծ պատերազմին նվիրված հուշարձանները, փրկելու համար։ Ամփոփելով՝ թույլ տվեք մեր հարգանքն ու երախտագիտությունը հայտնել և շնորհավորել Ձեզ և բոլոր բարի կամքի տեր մարդկանց Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի 80-ամյակի մեծ տոնի կապակցությամբ և մաղթել հարատև խաղաղություն ամբողջ աշխարհում։
Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած արցախցիների սերնդի անունից Արցախի հերոս Գեներալ-մայոր Վ.Մ. Բալասանյան»։