Առաջին անգամ գիտնականները կարողացել են իրական ժամանակում արձանագրել կայծակների ազդեցությունը օդի որակի վրա՝ օգտագործելով NASA-ի TEMPO արբանյակը։ Մերիլենդի համալսարանի թիմը հետևել է 2025 թվականի հունիսյան ամպրոպներին՝ ընդամենը 10 րոպե ընդմիջմամբ, ինչը եզակի հնարավորություն է տվել տեսնելու, թե ինչպես են կայծակները միաժամանակ աղտոտում և մաքրում օդը, գրում է Interesting Engineering-ը։
Պրոֆեսորներ Քենեթ Փիքերինգը և Դեյլ Ալենը օգտագործել են TEMPO սարքը, որը սովորաբար սկանավորում է մթնոլորտը ժամում մեկ անգամ։ Բարձր հաճախականության ռեժիմի անցնելով՝ նրանք կարողացել են արձանագրել կայծակների հետ կապված գազերը՝ ամպրոպների շարժման ընթացքում ԱՄՆ-ի արևելյան հատվածում։
«Սա առաջին դեպքն է նման հետազոտության՝ այսպիսի ժամանակային մանրամասնությամբ,- նշել է Փիքերինգը։- Ամպրոպները զարգանում են շատ արագ՝ կարող են ձևավորվել, ուժեղանալ և անցնել մեկ ժամից էլ քիչ ժամանակում»։
Թիմը համադրել է TEMPO-ի տվյալները NOAA-ի կայծակների գեոստացիոնար չափիչի տեղեկատվության հետ՝ հաշվարկելու լիցքաթափումների քանակը։ «Այսպես մենք կարող ենք ավելի ճշգրիտ որոշել, թե որքան ազոտի երկօքսիդ է արտադրում յուրաքանչյուր կայծակ և որքան ժամանակ է այն մնում օդում,- ասել է Ալենը։- Սա կօգնի բարելավել կլիմայական մոդելները և հասկանալ կայծակների ազդեցությունը օդի որակի վրա»։
Կայծակը ստեղծում է ծայրահեղ տաքացում՝ կազմաքանդելով ազոտի և թթվածնի մոլեկուլները և արտադրելով ազոտի օքսիդներ։ Փիքերինգի վկայությամբ, «կայծակները ձևավորում են մթնոլորտում առկա ազոտի օքսիդների 10–15 տոկոսը»։ Ի տարբերություն ավտոմեքենաների շարժիչների, որոնք աղտոտում են օդը մակերեսին, կայծակները գազերը արտանետում են մթնոլորտի վերին շերտերում, որտեղ դրանք ավելի ակտիվորեն մասնակցում են օզոնի ձևավորմանը՝ նպաստելով տաքացմանը։
Ամռանն ազդեցությունն ուժեղանում է։ «Կայծակների ազդեցությունը կլիմայի վրա ամռանը համադրելի է մարդու կողմից արտադրվող ազոտի օքսիդների հետ»,- նշել է Ալենը։ Միևնույն ժամանակ, կայծակները ստեղծում են հիդրօքսիլային ռադիկալներ, որոնք մաքրում են օդը՝ կազմաքանդելով մեթանը և այլ գազեր։ Գիտնականները ենթադրում են, որ ավելի ինտենսիվ ամպրոպները տալիս են կարճ լիցքաթափումներ՝ ավելի քիչ ազոտի օքսիդներով։
Վերին շերտերում ձևավորված գազերը կարող են տեղափոխվել մեծ հեռավորությունների վրա և երբեմն իջնել մակերես՝ ուժեղացնելով մշուշը։ Սա հատկապես կարևոր է լեռնային շրջանների համար, որտեղ կայծակները զգալիորեն բարձրացնում են օզոնի մակարդակը բարձրության վրա։
Հետազոտության տվյալները կօգնեն ավելի ճշգրիտ տարանջատել բնական և մարդածին աղտոտումը և բարելավել կլիմայական մոդելների կանխատեսումները՝ նպաստելով առողջության և շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը։
Պրոֆեսորներ Քենեթ Փիքերինգը և Դեյլ Ալենը օգտագործել են TEMPO սարքը, որը սովորաբար սկանավորում է մթնոլորտը ժամում մեկ անգամ։ Բարձր հաճախականության ռեժիմի անցնելով՝ նրանք կարողացել են արձանագրել կայծակների հետ կապված գազերը՝ ամպրոպների շարժման ընթացքում ԱՄՆ-ի արևելյան հատվածում։
«Սա առաջին դեպքն է նման հետազոտության՝ այսպիսի ժամանակային մանրամասնությամբ,- նշել է Փիքերինգը։- Ամպրոպները զարգանում են շատ արագ՝ կարող են ձևավորվել, ուժեղանալ և անցնել մեկ ժամից էլ քիչ ժամանակում»։
Թիմը համադրել է TEMPO-ի տվյալները NOAA-ի կայծակների գեոստացիոնար չափիչի տեղեկատվության հետ՝ հաշվարկելու լիցքաթափումների քանակը։ «Այսպես մենք կարող ենք ավելի ճշգրիտ որոշել, թե որքան ազոտի երկօքսիդ է արտադրում յուրաքանչյուր կայծակ և որքան ժամանակ է այն մնում օդում,- ասել է Ալենը։- Սա կօգնի բարելավել կլիմայական մոդելները և հասկանալ կայծակների ազդեցությունը օդի որակի վրա»։
Կայծակը ստեղծում է ծայրահեղ տաքացում՝ կազմաքանդելով ազոտի և թթվածնի մոլեկուլները և արտադրելով ազոտի օքսիդներ։ Փիքերինգի վկայությամբ, «կայծակները ձևավորում են մթնոլորտում առկա ազոտի օքսիդների 10–15 տոկոսը»։ Ի տարբերություն ավտոմեքենաների շարժիչների, որոնք աղտոտում են օդը մակերեսին, կայծակները գազերը արտանետում են մթնոլորտի վերին շերտերում, որտեղ դրանք ավելի ակտիվորեն մասնակցում են օզոնի ձևավորմանը՝ նպաստելով տաքացմանը։
Ամռանն ազդեցությունն ուժեղանում է։ «Կայծակների ազդեցությունը կլիմայի վրա ամռանը համադրելի է մարդու կողմից արտադրվող ազոտի օքսիդների հետ»,- նշել է Ալենը։ Միևնույն ժամանակ, կայծակները ստեղծում են հիդրօքսիլային ռադիկալներ, որոնք մաքրում են օդը՝ կազմաքանդելով մեթանը և այլ գազեր։ Գիտնականները ենթադրում են, որ ավելի ինտենսիվ ամպրոպները տալիս են կարճ լիցքաթափումներ՝ ավելի քիչ ազոտի օքսիդներով։
Վերին շերտերում ձևավորված գազերը կարող են տեղափոխվել մեծ հեռավորությունների վրա և երբեմն իջնել մակերես՝ ուժեղացնելով մշուշը։ Սա հատկապես կարևոր է լեռնային շրջանների համար, որտեղ կայծակները զգալիորեն բարձրացնում են օզոնի մակարդակը բարձրության վրա։
Հետազոտության տվյալները կօգնեն ավելի ճշգրիտ տարանջատել բնական և մարդածին աղտոտումը և բարելավել կլիմայական մոդելների կանխատեսումները՝ նպաստելով առողջության և շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը։